Tá ið eg beindi fyri einum manni

Tá ið eg beindi fyri einum manni

2017-11-14 15:07 Author image
Annika Smith

 

Tá ið eg var sjey ára gomul, gekk eg í skúla í Sandavági. Á loftinum í skúlanum var ein pinkalítil íbúð, har húsavørðurin búði. Fornavnið kendi eingin. Hann æt bara Høj. Høj var danskari og rættiliga tjúkkur. Hann var ein serlingur og búði einsamallur. Hann var altíð blíður. Og so roykti hann sum ein  skorsteinur. Hann hevði altíð pakkar av bíligum tubbaki á borðinum saman við tunnum, hvítum sigarettpappíri og einari rullumaskinu úr reyðum plastikki. Hann hevði eisini ein frystara fullan av jarðberjaísi.

Eg vitjaði ofta Høj í fríkorterunum, tí hann var stuttligur og tann einasti, eg kundi tosa danskt við í skúlanum. Og við tað at hann elskaði royk, og eg elskaði ís, gjørdu vit eina avtalu: Hann helt, tað gekk ov striltið at rulla ball við sínum tjúkku fingrum, so hann lærdi meg at rulla. Og fyri tíggjunda hvørt ball fekk eg ein jarðberjaís. Tað hevði sjálvandi við sær, at eg rullaði sum eitt ørt. Skjótari og skjótari og fleiri og fleiri, meðan eg stappaði ísar í meg. Høj guvaði sum brent. Og alt var loyniligt. Tí eg visti, at mamma aldrin hevði loyvt mær so nógvar ísar. Høj og eg hildu tí eitt mánaðarlangt gildi fult av royki, jarðberjaísum og donskum møsni, sum eingin reiðiliga visti av. Tað var herligt. Inntil tann dagin, Høj ikki læt hurðina upp longur. Eg bankaði uppá í fleiri dagar. At enda spurdi eg læraran, um hann visti, hvar Høj var blivin av. ”Høj er deyður”, svaraði hann. ”Men hví?”, spurdi eg. ”Hann roykti alt ov nógvar sigarettir, og sigarettir drepa, góða”, svaraði hann. Hann gav mær eitt vinarligt herðaklapp og gekk víðari. 

Av!
Eg var vís í, at eg hevði tikið lívið av Høj við mínum rúgvum av sigarettum og grammleika eftir jarðberjaísi. Eg gekk runt í bygdini í fleiri mánaðir sum ein alstórur lítil syndari – og eg tordi ikki at fortelja tað fyri nøkrum. Eg ivaðist ikki í, at eg fór at verða avdúkað sum mordari og fáa herviliga revsing. Og eg helt meg síggja hamin av Høj allastaðni: Í skúlavindeygunum, aftanfyri tubbakshillina í handlinum og í frystaranum við ísi. Reikandi millum gravsteinarnar á kirkjugarðinum. Og sitandi á songarstokkinum, tá eg svav – altíð við einum av mínum sigarettum millum fingrarnar. Tað var ræðuligt.

Tað torføra kynstrið
Eg kundi ivaleyst gingið runt við mínum egna deyðstabu í áravís, hevði tað ikki verið, tí føroyingar duga so einastandandi væl tað torføra kynstrið: At tosa um deyðan. Tey tosa helst ikki um hann. Tey nevna hann bara sinniliga. Og tí eri eg takksom fyri at vera uppvaksin í Føroyum. Tí hóast eg fekk mína fyrstu ófjálgu roynd við deyðanum haruppi, so var hann tað natúrliga sambandið, sum føroyingar hava til deyðan, ið eisini bjargaði mær. Umleið eitt ár aftaná “morðið” á Høj fingu familjan og vinirnir varisliga lirkað loyndarmálið úr mær, uggað meg og hjápt mær. Tíbetur. Tí hjá einum barni var ikki lætt at vita, at Høj sjálvur valdi at roykja, og at tað var ikki eg, sum noyddi hann. Og at deyðin kann vera sjálvvoldur, óuppiborin ella bara “aldursborin” – og undir øllum umstøðum óumberiligur. 

Nú búgvi eg í Danmark. Og til samamberingar tykist danskarum so fjarir og bangnir fyri deyðanum, at tað verður eitt fyribrigdi, ið bara hendir grannanum, og sum eingin torir at tosa um. Sorgin er tí kanska heldur ikki nakað, sum danskarar hjálpa hvørjum øðrum nóg væl við. Í Føroyum tekur tú har aftur ímóti lut í deyðanum longu frá barnsbeini. Børn eru og vitja tey eldru á ellisheimum og sjúkrahúsum. Og børn eru javnan við foreldrunum og fylgja. Sjálvandi kann tað vera tungt hjá einum barni. Men tað ber við sær, at tú lærir at taka eina rættiliga beinleiðis støðu til deyðan á ungum aldri. Tað hevur eisini við sær, at ung knýta sera sterk bond til tey eldru, og tey kunnu spegla sær í teirra lívsroyndum. Aldurdómurin og deyðin verða tí ikki ein ótti, men ein realitetur, ið kann taklast. Nakað, sum tú ærir og virðir. Tað sæst eisini aftur í teimum føroysku gravarferðarsiðunum.

Føroyski mammubeiggi mín doyði nýliga, 80 ára gamal. Tað varð lýst í kringvarpinum, sum øll andlát í Føroyum verða. Systrar hansara, teirra millum mamma, hittust í Havn og gjørdu eina persónliga børubukett. Tær grótu um hann, fingu sær eina øl og mintust hann. Dagin eftir fóru tær í kapellið saman við familjuni. Kistan stóð opin, so tey, ið vildu, kundu síggja hann og nema við hann fyri seinastu ferð. Tá ið lokið varð lagt á, skrúvaðu tey hvør sína skrúvu fasta. Og tey bóru kistuna út í bilin, sum koyrdi yvir í kirkjuna. At fleiri hundrað fólk fylgja í Føroyum, er ikki óvanligt. Meðan tú í Danmark kann sita og ivast leingi í, um tú kendi tann deyða nóg væl til, at tú “átti” at møtt upp til gravarferðina, halda føroyingar seg ikki aftur – heldur ikki, tá ið mammubeiggi mín fór til gravar, tá ið eini 350 fólk savnaðust í kirkjuni. Hvør tann einasti fór fram og legði hondina á kistuna í nøkur sekund fyri at siga farvæl og senda eina persónliga heilsan innantanna til mammubeiggja mín. So vendu tey sær á og heilsaðu uppá tey avvararðandi á fremsta bonki. Tey funnu sín sess, og øll sungu sálmar og sangir, so takið næstan fór á flog. Tá ið fylgið gekk aftan á líkbilinum út á kirkjugarðin, steðgaðu fólk, ið vóru til gongu, og fólk fóru úr bilunum, sum komu framvið, og øll stóðu still við foldaðum hondum í virðing, inntil fylgið var farið framvið. Eisini hetta er siður. Og tað er vakurt.

Tað eru ikki so nógv ár síðani, at gravarferðarfyritøkur komu til Føroya. Um mammubeiggi mín var deyður fyri ta tíð – og úti á bygd – er tað møguligt, at avvarðandi sjálvi gróvu grøvina og syrgdu fyri øllum formalitetum. Nærri deyðanum kemur tú neyvan í lívinum.

Meira enn eitt RIP 
Hóast summir siðir í sambandi við gravarferðir verða broyttir sum frá líður, haldi eg, at teir eru verdir at hugsa um. Tað er møguligt, at tað bara letur seg gera, tí Føroyar eru eitt lítið samfelag, har flest øll kennast, og børn og gomul tosa saman, vitja hvønn annan og síggjast alt lívið. Men kortini. Føroyingar hava í sambandi við deyðan nakað dýrabart, sum eg haldi, at nútímans stórbýardanskarin hevur mist. Ið hvussu er hevur deyðaangistin ikki rættiliga krøkt seg í ríkisborgararnar har norðuri – og tað vóni eg heldur ikki, hann fer at gera.

Eg sigi ikki, at deyðin er lættur, hvørki í Føroyum ella í Danmark. Eg helt til dømis ikki, at tað var lætt, tá ið Høj doyði. Og so sanniliga ikki, tá ið mammubeiggi mín doyði. Tað veldst sjálvandi altíð um, í hvørjum líki deyðin kemur, og nær hann kemur. At missa ein 80 ára gamlan er sjálvsagt nakað heilt annað enn at missa eitt átta ára gamalt barn. Eg hugsi bara, at danskarar kunnu læra av føroyingum. Taka deyðan inn til sín. Læra at liva við honum. Og kanska seta fleiri orð á kenslurnar enn eitt RIP á Facebook. At deila sína samkenslu, sína sorg og sín miss er eingin skomm – tvørturímóti. 

Vikmar loftar tørvinum

Vikmar loftar tørvinum

Hjá Vikmar hava tey ment tær mest týðandi tele- og samskiftistænasturnar til føroyska skipaflotan

Author image Georg L. Petersen

Meira langlesnaður